De laatste tijd duiken er regelmatig weer bijdragen op, vooral op linkedin, waar wordt afgegeven op communicatieprofessionals in het algemeen en woordvoerders in het bijzonder. Ik dacht dat met het vertrek uit de Kamer van Ronald van Raak, we weer wat genuanceerder over communicatiemensen waren gaan denken. Helaas, de jacht is weer geopend. Blijkbaar zijn andere beroepsgroepen hiervan vrijgesteld, zoals financiële professionals, HRM of facilitaire zaken.
Mijn stelling: misschien mogen journalisten ook eens wat vaker aan zelfreflectie doen.
Als woordvoerder werk ik graag met journalisten. Een kritische pers is onmisbaar in een gezonde democratie. Ik vind het belangrijk dat journalisten kritisch doorvragen, organisaties controleren en misstanden aan de kaak stellen. Maar die kritische houding mag ook best eens op de eigen beroepsgroep worden toegepast. Want er gaat ook nogal wat mis.
Ik zie met enige regelmaat artikelen verschijnen die de indruk wekken dat ze vooral snel geproduceerd moesten worden. Persberichten die worden doorgeplaatst met de verkeerde duiding omdat navraag ontbreekt. Een paar zoekopdrachten op de computer, wat informatie bij elkaar harken en klaar is Kees. Soms lijkt het alsof de kwaliteit ondergeschikt is aan het aantal woorden waarvoor betaald wordt.
Feitelijke antwoorden op vragen zijn bovendien regelmatig gewoon op de website van een gemeente te vinden. Toch krijgen woordvoerders met regelmaat telefonische vragen waarop het antwoord met een paar minuten zoekwerk te vinden was. En dan zijn er journalisten die het gek vinden waarom niet per direct de telefoon wordt beantwoord.
Jaarverslagen worden in zijn geheel niet meer gelezen, toch echt een wettelijke verantwoordelijkheid van de overheid. Daarentegen schieten journalisten wel allemaal gedetailleerde (telefonische) vragen op ons af, zonder enig vooronderzoek. Bellen is namelijk makkelijker en de woordvoerder hoort gewoon de telefoon op te nemen.
En dan hebben we de befaamde databasejournalistiek. Het item van Lubach over de honderden vrijwel identieke gemeentelijke artikelen is daarvan een treffend voorbeeld. Kleine afwijkingen bij een gemeente kan een hilarisch ongeloofwaardig artikel opleveren. Is dat nog journalistiek, productie draaien of in sommige gevallen gewoon cabaret?
Ook de onafhankelijkheid van redacties verdient aandacht. Binnen grote uitgevers als DPG Media zie je dat journalisten van verschillende titels elkaar tijdens vakanties vervangen. Dat is op zichzelf begrijpelijk, maar het roept wel vragen op over de zelfstandigheid en onafhankelijkheid van die redacties. Zeker als ze zelf blijven benadrukken dat ze onafhankelijk van elkaar opereren.
Tegelijkertijd schieten de redacties van De Stentor en Tubantia regelmatig identieke vragen op ons af. Dit geldt vaak voor landelijke onderwerpen, zoals bijvoorbeeld vuurwerk. Ook aan afstemming met hun redacteuren die provinciale aandacht hebben laat te wensen over. Hierdoor mag de woordvoerder steeds hetzelfde antwoord blijven herhalen.
Ondertussen worden communicatieafdelingen en woordvoerders overspoeld met enquêtes en vragenlijstjes als nieuwe trend. De uitkomsten daarvan leiden vervolgens tot vergelijkingen tussen gemeenten en overheden, vaak zonder voldoende context, duiding of nuance. Scorebordjournalistiek dus. Een ranglijst is kennelijk aantrekkelijker dan een goed verhaal over de achterliggende verschillen.
Wat ook regelmatig ontbreekt, is wederhoor en verificatie. Uitspraken van geïnterviewden worden soms vrijwel letterlijk overgenomen, zonder dat duidelijk is of de feiten kloppen of dat er aanvullende context nodig is. Kennelijk kost dat te veel tijd en ongenuanceerde uitspraken leiden tot veel meer clicks.
En dan de gevolgen. Een slecht of onvolledig artikel stond vroeger de volgende dag bij het oud papier. Tegenwoordig blijft het jarenlang online vindbaar. Een onjuiste suggestie, een ongenuanceerde kop of een feitelijke fout kan daardoor nog lang schade veroorzaken. Dat maakt zorgvuldigheid juist belangrijker dan ooit.
Over koppen gesproken: regelmatig dekt de kop de lading van het artikel volstrekt niet. Spreek je de journalist daarop aan, dan blijkt dat de eindredactie de kop heeft aangepast omdat dit meer clicks oplevert. Daarmee wordt pijnlijk duidelijk welke afweging soms leidend is: journalistieke kwaliteit of commerciële aantrekkelijkheid? Vind je het gek dat woordvoerders zich dus steeds meer bewust zijn dat ze informatie aanleveren waar geld mee moet worden verdiend in plaats van transparantheid bevorderen?
Of we nu wel of niet de telefoon opnemen, inderdaad de samenwerking kan beter. Uitnodigingen voor persgesprekken blijven namelijk regelmatig onbeantwoord. Zelfs een afmelding lijkt te veel gevraagd. Het lijkt erop dat redacties steeds meer in hun eigen tijdlijn leven, met weinig ruimte voor flexibiliteit of daadwerkelijk contact.
Maar ach, de woordvoerder moet niet zeuren, die moet gewoon de telefoon opnemen.
Ik realiseer me dat uitgevers sturen op bereik, clicks en views. Maar als die cijfers belangrijker worden dan de inhoudelijke kwaliteit van een artikel, moeten we ons afvragen waar journalistiek eigenlijk voor staat. Het gemak waarop het antwoord wordt verwacht lijkt bijna dat de woordvoerder in dienst is bij de commerciële uitgever.
En voordat dit verkeerd wordt begrepen: ik wil nadrukkelijk niet alle journalisten over één kam scheren. Er zijn gelukkig veel journalisten die hun vak met grote betrokkenheid, nieuwsgierigheid en professionaliteit uitoefenen. Net zoals er woordvoerders zijn die hun werk niet goed doen.
Journalisten mogen organisaties kritisch bevragen op transparantie, betrouwbaarheid, zorgvuldigheid en kwaliteit. Terecht. Maar diezelfde maatstaven zouden ook voor de journalistiek zelf moeten gelden.
Kritische journalistiek begint misschien wel bij kritisch naar jezelf en je vakgenoten durven kijken.